Δευτέρα, 22 Μαΐου 2017

1917 - 2017: Ένας ενοχλητικός εορτασμός για τη ρωσική εξουσία

Η εκατονταετηρίδα της επανάστασης του 1917 προκαλεί αμηχανία στις ρωσικές αρχές, που χαίρονται για την παγκόσμια απήχησή της, αποστρέφονται όμως οτιδήποτε έχει σχέση με την ανατροπή της εξουσίας.
Οι λιγοστές εορταστικές εκδηλώσεις σχεδιάζονται ώστε να αποτελέσουν ακόμη μία αφορμή για να διακηρυχθεί η σημασία της εθνικής ενότητας, αντίδοτο στην πάλη των τάξεων. Ωστόσο, τα γεγονότα που θα οργανωθούν στο περιθώριο του επίσημου εορτασμού ενδέχεται να αποδυναμώσουν αυτήν την αφήγηση.
Στις 7 Νοεμβρίου 2016, στην 99η επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης (1), ένας δημοσιογράφος του Ράδιο Σβόμποντα βγήκε στο δρόμο και έκανε την εξής ερώτηση στους Μοσχοβίτες: «Το 1917, θα είχατε υποστηρίξει τους “Λευκούς” ή τους “Κόκκινους”;» Οι τελευταίοι συγκέντρωσαν κάπως περισσότερες προτιμήσεις, αφήνοντας να διαφανεί ότι στη Ρωσία η απόρριψη των επαναστάσεων δεν αντικατοπτρίζεται αυτομάτως στους Μπολσεβίκους, φορείς ενός προτάγματος για μια νέα κοινωνία. Εδώ και αρκετά χρόνια, οι έρευνες της κοινής γνώμης επιβεβαιώνουν την τάση που καταγράφηκε από αυτό το –οπωσδήποτε συνοπτικό– ρεπορτάζ (2).
Την ίδια ημέρα, περίπου 2.000 νοσταλγοί του κομμουνισμού –νεαροί και λιγότερο νέοι– παρέλαυναν στους δρόμους της Μόσχας με επικεφαλής τον Γενάντι Ζουγκάνοφ, ηγέτη του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσικής Ομοσπονδίας, κρατώντας πορτρέτα του Λένιν και του Στάλιν. Δύο ώρες πριν από την παρέλαση, ο Σεργκέι Μιτρόχιν, ηγέτης του φιλελεύθερου κόμματος Γιάμπλοκο, κατέθετε μπροστά στο Υπουργείο Άμυνας στεφάνι και αναμνηστική πλάκα προς τιμήν των «υπερασπιστών της δημοκρατίας και της Συντακτικής Συνέλευσης». Αυτοί οι άνθρωποι, εξηγούσε, ήταν ήρωες.
Είχαν προβάλει ένοπλη αντίσταση σε «πολιτικούς εγκληματίες» (δηλαδή τους Μπολσεβίκους) οι οποίοι είχαν διαλύσει, από τον Ιανουάριο του 1918, τη Συντακτική Συνέλευση που είχε εκλεγεί στις 25 Νοεμβρίου του 1917 γιατί δεν είχαν εξασφαλίσει την πλειοψηφία των εδρών (3). Οι αρχές της Μόσχας δεν συμμερίζονται διόλου τις απόψεις των Ρώσων φιλελεύθερων: πολύ συχνά, απαγορεύουν τις οργανωμένες από το Γιάμπλοκο εκδηλώσεις και επιτρέπουν στους κομμουνιστές να παρελαύνουν με τα πορτραίτα του Λένιν και του Στάλιν. Όσο για τον Λένιν, εξακολουθεί να αναπαύεται (παρά τη θέλησή του) στο μαυσωλείο της Κόκκινης Πλατείας, όπου κινδυνεύει να παραμείνει για πολύ ακόμα. Ο φόβος είναι ότι η απομάκρυνσή του ενδέχεται να πυροδοτήσει εντονότερες κριτικές από όσες προκαλεί η διατήρηση της παρούσας κατάστασης.
Τα δύο παραδείγματα αποδεικνύουν πόσο αμφιλεγόμενο γεγονός εξακολουθεί να παραμένει η επανάσταση του 1917 για τη ρωσική κοινωνία και πόσο λεπτή υπόθεση είναι για την εξουσία η διαχείριση της μνήμης της. Αν και επί Πούτιν η εξαιρετικά αντισταλινική στάση της εποχής Γιέλτσιν έδωσε τη θέση της σε μια πιο θετική εικόνα του πρώην ηγέτη, ένας ισχυρός δεσμός ενώνει τις δύο περιόδους: η έντονη αποδοκιμασία των επαναστατικών αναταραχών. Το 1996, η 7η Νοεμβρίου ανακηρύσσεται Ημέρα Ενότητας και Συμφιλίωσης. Το 2004, ο εορτασμός της εξέγερσης της Πετρούπολης χάνει ακόμη και τον επίσημο χαρακτήρα του. Στη συνέχεια, το 2005, καταργείται με την καθιέρωση της Ημέρας Εθνικής Ενότητας στις… 4 Νοεμβρίου. Η ημερομηνία παραπέμπει στο τέλος των ξένων επεμβάσεων –κυρίως πολωνικών και λιθουανικών– στη μοσχοβίτικη Ρωσία, το 1612: εορταζόταν μέχρι το 1917 και σηματοδοτούσε το τέλος των «Ταραγμένων Χρόνων» και την άνοδο στο θρόνο της δυναστείας των Ρομανόφ. Η κατάργηση των εορτασμών για την Οκτωβριανή Επανάσταση είναι ενδεικτική της απόπειρας για σβήσιμο του γεγονότος από τον δημόσιο χώρο και την αντικατάστασή του από ένα άλλο, ικανό να συμφιλιώσει την κοινωνία.
Ωστόσο, ο εορτασμός της κατάληψης των Χειμερινών Ανακτόρων δεν εξοβελίζεται εντελώς. Εδώ και αρκετά χρόνια, οι ρωσικές αρχές οργανώνουν στις 7 Νοεμβρίου στρατιωτική παρέλαση στην Κόκκινη Πλατεία. Όχι για να τιμήσουν την Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά την παρέλαση της 7ης Νοεμβρίου 1941, που πραγματοποιήθηκε όταν τα ναζιστικά στρατεύματα βρίσκονταν προ των πυλών της Μόσχας. Η πλειονότητα των 28.000 ανδρών που παρέλασαν έφυγε αμέσως μετά για το μέτωπο. Έτσι, η σημερινή εξουσία δεν αποφασίζει ούτε να σβήσει τη μνήμη της επανάστασης ούτε και να την γιορτάσει ως επανάσταση. Προσπαθεί να ενοποιήσει πολλά ιστορικά γεγονότα μήπως και κατορθώσει να εξασφαλίσει μεγαλύτερη κοινωνική υποστήριξη.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι ξένοι παρατηρητές αναρωτιούνταν εάν οι αρχές θα γιόρταζαν τα εκατό χρόνια της επανάστασης και, αν ναι, πώς. Την 4η Νοεμβρίου 2016, με φόντο τη σύγκρουση στην Ουκρανία, ο πρόεδρος Πούτιν και ο πατριάρχης Κύριλλος πραγματοποίησαν κοντά στην Κόκκινη Πλατεία τα αποκαλυπτήρια του γιγάντιου αγάλματος του Βλαδίμηρου, Μεγάλου Πρίγκιπα του Κιέβου, που έδωσε όνομα στη Ρους, την κοιτίδα των Ρώσων, των Ουκρανών και των Λευκορώσων. Το 2013 γιορτάστηκαν μεγαλοπρεπώς τα 400 χρόνια από την άνοδο στον θρόνο της δυναστείας των Ρομανόφ. Το 2012, ο εορτασμός των 200 ετών από τον «πατριωτικό πόλεμο» ενάντια στα στρατεύματα του Ναπολέοντα υπήρξε εντυπωσιακός. Τέλος, κάθε 9η Μαΐου (4) τιμάται με μεγαλειώδη τρόπο η συνθηκολόγηση των ναζί. Εδώ και τέσσερα χρόνια, σημαδεύεται από την παρέλαση του «συντάγματος των αθανάτων», στην οποία πολλές χιλιάδες άτομα κρατούν τις φωτογραφίες των γονέων τους που συμμετείχαν στον «μεγάλο πατριωτικό πόλεμο». Το πλήθος των εορτασμών εντάσσεται στη λογική της ενοποίησης και της συγκέντρωσης των εξουσιών του ρωσικού κράτους. Αντίθετα, η Επανάσταση παραπέμπει στην καταστροφή του κράτους, σε μια Ρωσία γονατισμένη και στους ποταμούς αίματος ενός φρικτού εμφυλίου πολέμου υποδαυλισμένου από ξένες δυνάμεις.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση αντιπροσωπεύει όλα όσα μισεί το καθεστώς: τη ρήξη με τη σταθερότητα, τις παραδόσεις και την πυγμή του κράτους. Εξάλλου, ο πολιτικός λόγος είναι διαποτισμένος από την αντεπαναστατική ρητορική. Το 2007, ο Βλαντισλάβ Σουρκόφ, σύμβουλος του Πούτιν, υπενθύμιζε σε όλους τους «ιδεαλιστές» που συνέχιζαν να ονειρεύονται επανάσταση στη Ρωσία ότι «η δράση ρομαντικών ατόμων οδηγεί συνήθως στην κατάληψη της εξουσίας από τρελούς και τρομοκράτες» (5).
Στο στόχαστρο της εξουσίας βρίσκονται βεβαίως οι «πολύχρωμες επαναστάσεις», ιδίως εκείνες του 2003 στη Γεωργία και του 2004 στην Ουκρανία, οι οποίες εκλαμβάνονται ως δυτικές επεμβάσεις στον μετασοβιετικό χώρο. Τα κινήματα διαμαρτυρίας στη Ρωσία (2011-2012) που αμφισβήτησαν το αποτέλεσμα των εκλογών ενέτειναν τις υπόνοιες για ξένη παρέμβαση. Προκειμένου να δυσφημίσει τους διαδηλωτές, η εξουσία όχι μόνο κατήγγειλε την υπονόμευση της εθνικής κυριαρχίας, αλλά και τον επαναστατικό –και συνεπώς επικίνδυνο– χαρακτήρα των διαδηλώσεων. Ο πρόεδρος Πούτιν, μιλώντας στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 28 Σεπτεμβρίου 2015, στηλίτευσε «την εξαγωγή αυτών που πλέον αποκαλούνται “δημοκρατικές” επαναστάσεις (…). Δεν πρέπει να ξεχνάμε το παρελθόν. Για παράδειγμα, όσο μας αφορά, θυμόμαστε την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης. Η εξαγωγή κοινωνικών εμπειριών, οι απόπειρες πρόκλησης αλλαγών σε μια άλλη χώρα με βάση τους δικούς μας ιδεολογικούς προσανατολισμούς είχαν συχνά τραγικές επιπτώσεις και έγιναν συνώνυμα όχι της προόδου, αλλά της οπισθοδρόμησης».
Ωστόσο, αδύνατον να αποσιωπηθεί ένα γεγονός με παγκόσμιες επιπτώσεις. Εξάλλου, η λέξη «επανάσταση» βρίσκεται ήδη σε όλα τα χείλη. Ακόμα και η Ουκρανία ετοιμάζει τη «δική της» επέτειο, που αναμφίβολα θα παρουσιαστεί ως μια περίοδος αγώνα για την ουκρανική εθνική ανεξαρτησία την οποία υποτίθεται ότι τσάκισαν οι Μπολσεβίκοι της Μόσχας. Το φθινόπωρο του 2017, θα υπάρξουν παντού στον κόσμο αναρίθμητα συνέδρια, συζητήσεις, ντοκιμαντέρ και εκδόσεις γύρω από αυτήν την επέτειο. Η Ρωσία δεν θα μείνει πίσω. Για παράδειγμα, το Κρατικό Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων της Μόσχας, το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Ιστορίας της Ακαδημίας Επιστημών και η Ρωσική Ιστορική Εταιρεία οργανώνουν τον Σεπτέμβριο διεθνή διάσκεψη όπου θα συμμετάσχουν πάνω από εκατό ιστορικοί, εκ των οποίων τριάντα από τη Λατινική Αμερική.
Εδώ και αρκετά χρόνια, η εξουσία προσπαθεί να δημιουργήσει τη δική της ερμηνεία για την επανάσταση. Τα πρώτα δείγματα χρονολογούνται από το 2007, στα εγχειρίδια ιστορίας του νέου ομοσπονδιακού σχολικού προγράμματος. Οι επαναστάσεις του Φεβρουαρίου και του Οκτωβρίου, όπως και ο εμφύλιος πόλεμος, παρουσιάζονται σε μια ενότητα με τίτλο «Μεγάλη Ρωσική Επανάσταση», με δηλωμένη την πρόθεση να τοποθετηθεί στο ίδιο επίπεδο με τη «Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση». Οι δραματικές πλευρές του εμφυλίου και οι συνέπειές του υπερτονίζονται: η Ρωσία βγήκε από αυτή τη «μεγάλη τραγωδία» ισχυρότερη από πριν, ως Ε.Σ.Σ.Δ. Κάτω από αυτό το ερμηνευτικό σχήμα δεν τίθεται θέμα προσδιορισμού των ενόχων ούτε και των αντιτιθέμενων πολιτικών οραμάτων. Εντέλει, όλοι ήταν έτοιμοι να δώσουν τη ζωή τους για τη Ρωσία, για την αυτοκρατορική οι «Λευκοί», για τη σοβιετική οι «Κόκκινοι». Συνεπώς, και οι μεν και οι δε δικαιούνται τον σεβασμό (6).
Η έκφραση «Μεγάλη Ρωσική Επανάσταση» εμφανίστηκε ακόμα και σε επιστημονικούς χώρους (7). Επιτρέπει να υπογραμμιστεί η σημασία αυτού του γεγονότος για τη χώρα και για ολόκληρο τον κόσμο. Επιτρέπει επίσης την ενσωμάτωση της Οκτωβριανής Επανάστασης σε μια ευρύτερη διαδικασία: αυτό προσπαθούν να αποδείξουν οι ιστορικοί μετά την εξαφάνιση του σοβιετικού «μύθου» του Οκτωβρίου, που είχε επιβάλει ένα πέπλο σιωπής στη λεγόμενη «αστική» επανάσταση του Φεβρουαρίου.
Το 2015, καθώς πλησίαζε η εκατοστή επέτειος, οργανώθηκε στη Μόσχα συζήτηση στρογγυλής τραπέζης υπό την αιγίδα του Υπουργού Πολιτισμού Βλαντιμίρ Μεντίνσκι. Με τίτλο «100 χρόνια της Μεγάλης Ρωσικής Επανάστασης: Κατανόηση στο όνομα της σταθεροποίησης», συγκέντρωσε εκπροσώπους διάφορων ιστορικών ινστιτούτων της Μόσχας. Πραγματοποιήθηκε στο πρώην Μουσείο της Επανάστασης, που το 1998 μετονομάστηκε σε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Ρωσικής Ιστορίας. Ο τίτλος δηλώνει ξεκάθαρα την επιλογή οπτικής γωνίας: η εκατονταετηρίδα οφείλει να υπηρετεί τον στόχο της «σταθεροποίησης» της κοινωνίας.
«Η Μεγάλη Ρωσική Επανάσταση του 1917 θα μείνει για πάντα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα του 20ού αιώνα», εξηγεί ο Μεντίνσκι. Η «αντικειμενική» μελέτη αυτής της περιόδου «θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε την ανάγκη να υπάρξει στη Ρωσία μια ισχυρή κρατική εξουσία που θα στηρίζεται από όλα τα στρώματα του πληθυσμού». Κατά τη διάρκεια του εορτασμού θα προβληθεί η «συνέχεια της ιστορικής ανάπτυξης της Ρωσίας, από τη Ρωσική Αυτοκρατορία έως τη Ρωσική Ομοσπονδία, διαμέσου της Ε.Σ.Σ.Δ.». Θα υπενθυμιστεί ο τραγικός χαρακτήρας του διχασμού της κοινωνίας μετά την επανάσταση του 1917, καθώς επίσης και η σημασία του σεβασμού της μνήμης των ηρώων των δύο στρατοπέδων (των «Κόκκινων» και των «Λευκών»). Τέλος, θα πρέπει να καταδικαστεί η επαναστατική τρομοκρατία και να υπενθυμιστεί ότι, στις εσωτερικές πολιτικές διαμάχες, «να βασίζεσαι στη βοήθεια ξένων συμμάχων αποτελεί σφάλμα» (8): το τελευταίο ηχεί ως προειδοποίηση στη σημερινή Ρωσία.
Η πραγματική έναρξη των εορτασμών άρχισε τον Δεκέμβριο του 2016, όταν ο Πούτιν κάλεσε με κάθε επισημότητα τη Ρωσική Ιστορική Εταιρεία να συγκροτήσει μια οργανωτική επιτροπή. Όπως εξήγησε, η εκατονταετηρίδα «θα αποτελέσει μια λαμπρή ευκαιρία για να σκύψουμε ακόμα μία φορά πάνω από τα αίτια και τη φύση της επανάστασης στη Ρωσία. Όχι μόνο για τους ιστορικούς και τους ειδικούς. Η ρωσική κοινωνία χρειάζεται μια ανάλυση σε βάθος, αντικειμενική και έντιμη, για όλα αυτά τα γεγονότα. Είναι η κοινή μας ιστορία και οφείλουμε να την αντιμετωπίσουμε με σεβασμό» (9). Όπως επανέλαβε ο Σεργκέι Ναρύσκιν, πρόεδρος της Δούμας κατά την περίοδο 2011-2016, αλλά και επικεφαλής της Ρωσικής Ιστορικής Εταιρείας, η επέτειος «δεν θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί για τη διοργάνωση πανηγυρισμών: δεν θα πρέπει να εορταστεί». Το ζητούμενο είναι κυρίως «να προβληματιστούμε για τα γεγονότα που συνέβησαν πριν από εκατό χρόνια και να διδαχθούμε», με τα κυριότερα διδάγματα να είναι «η αξία της ενότητας και της αλληλεγγύης των πολιτών, η ικανότητα της κοινωνίας να καταλήγει σε συμβιβασμούς στις δυσκολότερες καμπές της ιστορίας της, προκειμένου να αποφεύγεται η ριζική ρήξη με τη μορφή του εμφυλίου πολέμου» (10).

Η αντίσταση των ιστορικών
Συνεπώς, το ζητούμενο για τις αρχές είναι τα «διδάγματα» της επανάστασης. Ωστόσο, όπως αποδεικνύεται από τον κατάλογο των εκδηλώσεων –εκθέσεις, εκδόσεις, διαλέξεις, ερευνητικά προγράμματα, ταινίες– που εγκρίθηκαν από την οργανωτική επιτροπή της εκατονταετηρίδας (11), στις οποίες θα πρέπει να προσθέσουμε όλες τις εκδηλώσεις που θα διεξαχθούν εκτός επίσημου πλαισίου, είναι μάλλον απίθανο να προκύψει ομοφωνία. Οι ιστορικοί επιθυμούν να ακουστεί η άποψή τους, αντίθετη με κάθε απόπειρα αποπροσανατολισμού. Ο κόσμος της επιστήμης, της πολιτικής και του πολιτισμού θα σταθεί αντιμέτωπος με την επίσημη άποψη. Αυτό είχε ήδη συμβεί το 2007 και το 2009, όταν η εξουσία είχε επιχειρήσει να επιβάλει μια θετική εικόνα για τον σταλινισμό, δίνοντας έμφαση στον ταχύρρυθμο εκσυγχρονισμό της χώρας, που επέτρεψε στην Ε.Σ.Σ.Δ. να υπερισχύσει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το πλήθος των εκδόσεων σχετικά με την ιστορία του σταλινισμού εμπόδισε την επιτυχία του εγχειρήματος (12).
Αυτή τη φορά, πολλοί ιστορικοί υπενθυμίζουν εκείνο που συνήθως αποκρύπτεται από τη ρητορική των κομμάτων και τις εκκλήσεις για συσπείρωση της κοινωνίας γύρω από μια ισχυρή εξουσία: η κατάρρευση του τσαρικού καθεστώτος τον Φεβρουάριο του 1917 και κατόπιν η κατάληψη της εξουσίας από τους μπολσεβίκους τον Οκτώβριο κατέστησαν δυνατές επειδή η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού της Ρωσικής Αυτοκρατορίας διψούσε για αλλαγή και δεν ανεχόταν πλέον ένα πολιτικό και κοινωνικό σύστημα στηριγμένο σε βαθύτατες ανισότητες. Εξάλλου, στις 7 Νοεμβρίου 2016, σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, οι Μοσχοβίτες που απαντούσαν στο ρεπορτάζ έδειχναν να γνωρίζουν καλά ότι το να είσαι «Λευκός» ή «Κόκκινος» δεν αντιπροσώπευε πλέον το ίδιο πράγμα. Μια κομψή κυρία με γούνινο παλτό απάντησε ότι, καθώς το 1917 η οικογένειά της ήταν εξαθλιωμένη, θα υποστήριζε τους μπολσεβίκους, για να προσθέσει στη συνέχεια χαμογελώντας πλατιά: «Σήμερα, φυσικά, θα ήμουν με τους “Λευκούς”».

* Η Korine Amacher είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας της Ρωσίας και της Ε.Σ.Σ.Δ. στο πανεπιστήμιο της Γενεύης. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στη Monde Diplomatique - Μετάφραση: Βασίλης Παπακριβόπουλος
1. Η επανάσταση των Μπολσεβίκων πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 7ης Νοεμβρίου 1917 σύμφωνα με τη γρηγοριανό ημερολόγιο: αντιστοιχεί στις 25 Οκτωβρίου σύμφωνα με το ιουλιανό ημερολόγιο που χρησιμοποιούνταν στη Ρωσία μέχρι τον Φεβρουάριο του 1918.
2. «Η Οκτωβριανή Επανάσταση: αιτίες και αποτελέσματα» (στα ρωσικά), Κέντρο Αναλύσεων Λεβάντα, 2 Νοεμβρίου 2011 (www.levada.ru).
3. «Το τίμημα και τα μαθήματα του Οκτωβρίου 1917», εκπομπή «Ο άνθρωπος μπροστά στο γεγονός», Ράδιο Σβόμποντα, 7 Νοεμβρίου 2016 (www.svoboda.org).
4. Η στρατιωτική παράδοση του Γ΄ Ράιχ υπογράφηκε στις 8 Μαΐου 1945, στις 23:01 ώρα Βερολίνου, που αντιστοιχεί στη 01:01 ώρα Μόσχας της 9ης Μαΐου 1945.
5. «Ρουσίσκαγια Γκαζέτα», 15 Μαρτίου 2007.
6. Βλ. «Révolutions et révolutionnaires en Russie. Entre rejet et obsession», «Revue d’études comparatives Est-Ouest», τ. 45, Ν°2, Παρίσι, 2014.
7. Αλεξάντρ Σουμπίν, «Η Μεγάλη Ρωσική Επανάσταση: από τον Φεβρουάριο έως τον Οκτώβριο του 1917», Rodina Media, Μόσχα, 2014 (στα ρωσικά).
8. «Προς την εκατονταετηρίδα της Μεγάλης Ρωσικής Επανάστασης: στοχασμοί σχετικά με τη σταθεροποίηση», Νέα του Υπουργείου Πολιτισμού, Μόσχα, 21 Μαΐου 2015 (http://mkrf.ru).
9. Ειδησεογραφικό πρακτορείο RIA Novosti, 1η Δεκεμβρίου 2016.
10. Ειδησεογραφικό πρακτορείο RIA Novosti, 27 Δεκεμβρίου 2016.
11. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα της Ρωσικής Ιστορικής Εταιρίας, http://ruhistory:org
12. Για παράδειγμα, η σημαντική συλλογή «Ιστορία του σταλινισμού» των εκδόσεων Rosspen περιλαμβάνει σήμερα μια εκατοντάδα τόμων.


Πηγή:tvxs.gr

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Διατηρούμε το δικαίωμα να μη δημοσιεύουμε σχόλια που είναι υπέρ το δέον υβριστικά ή άσχετα με το άρθρο ή αναφέρονται σε προσωπικά δεδομένα των αρθρογράφων. Επώνυμα άρθρα και σχόλια φέρουν την ευθύνη του περιεχομένου. Ευχαριστούμε για την κατανόηση!